حدیث روز
امام علی (ع) می فرماید : هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند٬ خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید٬ پس به تحقیق خویش را تباه نموده است.

افزونه جلالی را نصب کنید. 17 رجب 1444 Tuesday, 7 February , 2023 ساعت تعداد کل نوشته ها : 60 تعداد نوشته های امروز : 0 تعداد اعضا : 2 تعداد دیدگاهها : 1×
  • علوم قرآنی جلسه هفتم – پایه ۳ استاد امینی
    26 سپتامبر 2021 - 6:21
    شناسه : 885
    بازدید 77
    0
    شرح کتاب التمهيد في علوم القرآن‏

      سوره هاي مکی و مدنی و فواید شناخت آنها یکی از مسایل مهم علوم قرآنی،مساله شناختسورههاي مکی و مدنی است. تشخیص آنها به دلایل ذیل ضروري است: 1.شناخت تاریخ و مخصوصا تسلسل آیات و سور و تدریجی بودن نزول آنها،ازطریق ناختسورههاي مکی از مدنی است.انسان پیوسته در این جست و جوستتا هر حادثه تاریخی […]

    ارسال توسط : نویسنده : حمید رضا امینی منبع : حوزه علمیه امام امیرالمؤمنین - اصفهان
    پ
    پ

     

    سوره هاي مکی و مدنی و فواید شناخت آنها

    یکی از مسایل مهم علوم قرآنی،مساله شناختسورههاي مکی و مدنی است. تشخیص آنها به دلایل ذیل ضروري است: 1.شناخت تاریخ و مخصوصا تسلسل آیات و سور و تدریجی بودن نزول آنها،ازطریق ناختسورههاي مکی از مدنی است.انسان پیوسته در این جست و جوستتا هر حادثه تاریخی را بشناسد،در چه زمانی و در کجا اتفاق افتاده،عوامل و اسبابپدید آورنده آن چه بوده است. بدین طریق دانستن سورهها و آیههاي مکی وتشخیص آنها از آیهها و سورههاي مدنی از اهمیتبه سزایی در فهم تاریختشریعات اسلامی برخوردار است. 2.فهم محتواي آیه در استدلالهاي فقهی و استنباط احکام نقش اساسی دارد. چه بسا آیهاي به ظاهر مشتمل بر حکم شرعی است،ولی چون در مکه نازل شده وهنگام نزول،هنوز آن حکم تشریع نشده بود،باید یا راه تاویل را پیش گرفتیابه گونه دیگر تفسیر کرد. مثلا مساله تکلیف کافران به فروع احکام شرعی مورد بحثفقهاست و بیشتر فقها،آنان را در حال کفر،مکلف به فروع نمیدانند.و در اینزمینه دلایل و روایات فراوانی در اختیار دارند،ولی گروه مخالف(کسانی که کافرانرا در حال کفر مکلف به فروع میدانند)به آیه هفتسوره فصلت تمسک جستهاند. آن جا که مشرکان را به دلیل انجام ندادن فریضه زکات مورد نکوهش قرار داده است. غافل از این که سوره فصلت مکی و فریضه زکات در مدینه تشریع شده است.یعنیهنگام نزول آیه یاد شده،زکات حتی بر مسلمانان هم واجب نبوده است،پسچگونه مشرکان را مورد عتاب قرار میدهد؟این آیه دو تاویل دارد: اول،مقصود از زکات در این جا تنها پرداخت صدقات بوده است که مشرکان ازآن محرومند، زیرا شرط صحت صدقه قصد قربت است که کافران از انجام آنعاجزند. دوم،مقصود محرومیت از اداي زکات است و آن بدان جهت است که کفر مانعآنان شده است و اگر ایمان داشتند،از این فیض صفحه 60 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان . ( محروم نبودند ( 24 3.در استدلالات کلامی،آیات مورد استناد-مخصوصا آیاتی که درباره فضایلاهل بیت نازل شده-بیشتر مدنی است،چون این مباحث در مدینه مطرحبوده است.برخی آن سورهها یا آیات را مکی دانستهاند که در آن صورت نمیتواندمدرك استدلال قرار گیرد.بنابر این شناخت دقیق مکی و مدنی بودن سورهها و آیاتیکی از ضروریات علم کلامی در مبحث امامت است.مثلا برخی تمام سوره دهر رامکی دانستهاند و گروهی مدنی و بعضی جز آیه فاصبر لحکم ربک و لا تطع منهم آثمااو کفورا ( 25 ) همه را مدنی دانستهاند.دیگران هم از ابتداي سوره تا آیه 22 را مدنی وبقیه را مکی دانستهاند.اختلاف درباره این سوره بسیار است، ولی ما آن را تمامامدنی میدانیم. یوفون بالنذر و یخافون یوما کان شره مستطیرا،و یطعمونالطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا،انما » : درباره شان نزول آیههاي نطعمکم لوجه الله لا نرید منکم جزاء و لاشکورا،انا نخاف من ربنا یوما عبوسا قمطریرا.فوقاهم الله شر ذلک الیوم و لقاهم نضرة وسرورا،و جزاهم بما صبروا جنۀ و حریرا… ( 26 ) .گفتهاند که حسنین بیمار شده بودند.پیامبرگرامی و گروهی از بزرگان عرب به عیادت آنان آمدند و به مولی امیر مؤمنانپیش نهاد کردند:چنان چه براي شفاي فرزندانت نذر کنی خداوند شفاي عاجلمرحمتخواهد فرمود.حضرت این پیش نهاد را پذیرفت و سه روز روزه نذر کرد. آن گاه که حسنین شفا یافتند در صدد اداي نذر بر آمد.قرصهاي نانی براي افطارتهیه کرد، روز اول هنگام افطار مسکینی در خانه را زد و تقاضاي کمک کرد.حضرتنانهاي تهیه شده را به او داد.روز دوم نیز یتیمی آمد و نان تهیه شده را دریافت کرد. روز سوم اسیري آمد و نانها به او داده شد. حضرت در این سه روز خود با اندك نان خشک و کمی آب افطار کرد.طبرسیدر این زمینه روایات بسیاري از طرق اهل سنت و اهل بیت عصمت علیهم السلام گرد آورده وتقریبا آنها را مورد اتفاق اهل تفسیر دانسته است.آنگاه براي اثبات مدنی بودنتمام سوره،روایات ترتیب نزول را-که سوره دهر جزء سورههاي مدنی به شمار رفته-با سندهاي معتبر آورده است ( 27 ) . ولی کسانی مانند عبد الله بن زبیر که مایل نبودند اینفضیلتبه اهل بیت علیهم السلام اختصاص یابد اصرار داشتند که این سوره را کاملا مکیمعرفی کنند ( 28 ) .غافل از آن که در مکه اسیري وجود نداشت.مجاهد و قتاده از تابعینتصریح کردهاند که سوره دهر تماما . ( مدنی است، ولی دیگران تفصیل قایل شدهاند ( 29 . ( سید قطب،از نویسندگان معاصر به قرینه سیاق،سوره را مکی دانسته است ( 30 4.بسیاري از مسایل قرآنی،تنها از طریق مکی و مدنی بودن سوره یا آیهها،حلو فصل میشود.مثلا در مساله نسخ قرآن به قرآن برخی راه افراط پیمودهاند و بیشاز دویست و بیست آیه را منسوخ معرفی کردهاند.در صورتی که چنین عدد بزرگینمیتواند صحت داشته باشد و با واقعیتسازگار نیست و گروهی راه تفریط درپیش گرفتهاند اصلا قرآن را غیر قابل نسخ میدانند-به ویژه نسخ قرآن به قرآن،زیراشرط تحقق نسخ،تنافی میان دو آیه است که این گونه تنافی با نفی اختلاف در آیه و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا ( 31 ) منافات دارد ( 32 ) .و دستهاي حد وسطرا برگزیده و اصل نسخ را پذیرفتهاند و در کمیت آیات نسخ (33) «… شده اعتدال را رعایتکردهاند.از جمله آیاتی که افراطیون آن را منسوخ میدانند،آیه فما استمتعتم به منهنفآتوهن اجورهن و الذین هم لفروجهم » است که درباره ازدواج موقت نازل شده است،که ناسخ آن راطبق گفته امام شافعی محمد بن ادریس-آیه حافظون،الا علیازواجهم او ما ملکت ایمانهم فانهم غیر ملومین،فمن ابتغی وراء ذلک فاولئک هم العادون ( 34 ) دانستهاند. نظر مذکور را به دو دلیل نمیتوان پذیرفت:اولا،زنی که با عقد متعه گرفتهمیشود زوجه است،گر چه احکام او با زوجه دایمی کمی تفاوت دارد.ثانیا،آیهايرا که ناسخ فرض کردهاند در سوره مؤمنون است که تماما مکی است و کسی این آیهرا استثناء نکرده . ( است.در صورتی که معمولا باید ناسخ پس از منسوخ باشد.مطلبفوق را استاد زرقانی نیز یاد آور شده است ( 35 صفحه 61 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان معیار و ملاك تشخیص سورههاي مکی و مدنی طبق آماري که از روایات ترتیب نزول به دست میآید، 86 سوره مکی و 28 سوره مدنی است که در این گروه بندي سه معیار وجود دارد: 1.معیار زمان:بیشتر مفسرین معتقدند که معیار مکی یا مدنی بودن هجرتپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مکه به مدینه است.هر سورهاي که پیش از هجرت نازل شده مکیو هر سورهاي که پس از هجرت نازل شده است مدنی به شمار میرود،خواه درمدینه نازل شده باشد خواه در سفرها.و حتی در مکه در سفر حجیا عمره یا پس ازفتح،چون پس از هجرت بوده است،مدنی محسوب میشود.ملاك هجرت نیزداخل شدن به مدینه است.بنابر این آیاتی که پس از هجرت از مکه و پیش از ورودبه مدینه،در راه بر پیامبر نازل شده است،مکی محسوب میشود.مثلا آیه ان الذيفرض علیک القرآن لرادك الی معاد… ( 36 ) بر اساس این تعریف و ملاك که پس از خروج ازمکه در راه بر پیامبر نازل شده،مکی است. 2.معیار مکان:هر چه در شهر مکه و پیرامون آن نازل شده مکی است.و هر چهدر مدینه و پیرامون آن نازل گردیده مدنی است،خواه پیش از هجرت یا پس از آننازل شده باشد.پس آن چه در غیر این دو منطقه نازل شده باشد نه مکی است و نهمدنی.در این زمینه جلال الدین سیوطی روایتی آورده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: . ( انزل فی ثلاثۀ امکنۀ:مکۀ و المدینۀ و الشام که طبق گفته ابن کثیر،مقصود از شامتبوك است ( 37 » 3.معیار خطاب:هر سورهاي که در آن،خطاب به مشرکان میباشد مکی و هرسورهاي که در آن خطاب به مؤمنان میباشد،مدنی هر سوره که یا ایها الناس در آنبه کار رفته باشد،مکی »: است.در این زمینه ازعبد الله بن مسعود حدیثی آوردهاند که گفته است است و هر سوره که یا ایها الذین آمنوا در آن به کار رفته باشدمدنی است ( 38 ) ،زیرا در مدینه غلبه با مؤمنان بوده و در مکه با مشرکان.البته درسورههاي مدنی مانند سوره بقره، یا ایها الناس به کار رفته که کلیت این معیار راخدشهدار میکند. براي تشخیص سورههاي مکی و مدنی،ملاكهایی را مشخص کردهاند که هریک به تنهایی نمیتواند ملاك جامع و مانع باشد.بلکه این ملاكها روي هم رفته تاحدودي تعیین کننده است.به طور کلی ملاكها و علایم براي تشخیص،عبارت است از: 1)نص و خبر، 2)علایم صوري و ظاهري، 3)علایم محتوایی و معنوي. برايشناخت مکی و مدنی دو راه وجود »: علامه برهان الدین ابراهیم بن عمر بن ابراهیم جعبري(متوفاي 732 )میگوید آن گونه که علقمۀ بن .« دارد:سماعی،که از راه نقل و روایتبه دستمیآید.قیاسی،که از روي ضابطه تشخیص داده میشود استعمال شده « هر سورهاي که در آن یا ایهاالناس آمده باشد یا لفظ کلا »: قیس(متوفاي 62 )از عبد الله بن مسعود روایت کرده است باشد یا در ابتداي آن حروف مقطعباشد-جز زهراوین(بقره و آل عمران)و نیز سوره رعد که بنا بر قولی مدنی است-یادر آن قصه آدم و ابلیس آمده باشد-جز سورههاي طولانی-یا سورهاي که در آنسر گذشت انبیاي سلف و امتهاي گذشته آمده باشد مکی . ( است،و هر سورهاي کهدر آن از فریضه و تکالیف و حدود شرعی سخن گفته شده باشد،مدنی است ( 39 برخی خصوصیات دیگري براي شناختسورههاي مکی و مدنی ذکر کردهاندکه عبارت است از: 1.کوتاهی آیات درون یک سوره و نیز کوتاهی سوره،نوعا مکی بودن آن رامیرساند.و بلندي آیههاي یک سوره علاوه بر بلندي سوره نوعا مدنی بودن آن راثابت میکند. 2.لحن تند و شدید سوره بیشتر با اهل مکه است که اهل عناد و لجاج ومقاومت در مقابل حق بودهاند،ولی لحن ملایم و خفیف،مدنی بودن سوره رامیرساند که بیشتر خطاب به مؤمنین است. 3.بحث درباره اصول معارف و اصل ایمان و دعوت به اسلام از ویژگیهايسورههاي مکی است. و در سورههاي مدنی بیشتر از صفحه 62 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان تفاصیل احکام و بیانشریعت اسلام سخن گفته شده است. 4.دعوت به پایبند بودن به اخلاق و استقامت در راي و سلامت عقیده و تركلجاج و عناد و نیز برخورد تند با عقاید باطل مشرکان و ناچیز شمردن اندیشههايتهی و بیاساس آنان،از خصایص سورههاي مکی به شمار میرود.در حالی کهبرخورد با اهل کتاب و دعوت آنان به میانه روي در عقاید و افکار و اندیشهها و نیز مبارزه با منافقین و ذکر خصایص و صفات آنان از ویژگیهاي سورههاي مدنی است. 5.غالبا خطابها با عنوان یا ایها الناس… از ویژگیهاي سور مکی است و باعنوان یا ایها الذین آمنوا از خصایص سور مدنی است. البته این ویژگیها هرگز کلیت ندارد،بلکه صرفا درباره برخی از انواع صدقمیکند.و در صورت اجتماع چندین خصیصه،اگر موجب علم و یقین شود و نصمعارضی در میان نباشد، قابل اعتماد است،و موجب قوت احتمال و اطمینانمیشود.در این صورت است که نتیجه کار برد فقهی و تاریخی و غیره دارد.بنابر اینملاك تشخیص مکی و مدنی،یا نقل و خبر است که اصطلاحا سماعی میگویند.یااجتهاد و شواهد ظاهري و صورت جمله بندي و داشتن سجع و وزن و کوتاهی آیاتو سورههاستیا شواهد محتوایی است.بدین معنا که شکل بیان اصول عقاید واحکام و برخورد با کفار و منافقین نشانه مکی و مدنی بودن سوره است. پینوشتها: 1.ر.ك:تفسیر منسوب به امام عسکري،ص 157 .بحار الانوار،ج 18 ،ص 206 ، حدیث 36 .تفسیربرهان،ج 2،ص – -1 علق 96:5 . 478 .صحیح مسلم،ج 1،ص 97 .صحیح بخاري،ج 1،ص 3 . -2 اصول کافی،ج 2،ص 628 .عیون اخبار الرضا،ج 2،ص 6.بحار الانوار،ج 92 ،ص 39 .1- -3 مدثر 74:2 . -4 صحیح مسلم،ج 1،ص 99 و رجوع کنید به:امام احمد بن حنبل،مسند احمد،ج 3،ص 306 . -5 ر.ك:بدر الدین زرکشی،البرهان فی علوم القرآن،ج 1،ص 206 .1- -6 مدثر 74:5 . -7 صحیح بخاري،ج 1،ص 4.صحیح مسلم،ج 1،ص 98 ،و رجوع کنید به:مسند احمد،ج 3،ص 325 . -8 تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 405 و رجوع کنید به:الکشاف،ج 4،ص 775 . 1.اسباب النزول،ص 11 – -9 فاتحه 1:2 . -10 الاتقان،ج 1،ص 12 . -11 حجر 15:87 .1- -12 نصر 110:3 . -13 تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 554 . -14 تفسیر برهان،ج 1،ص 29 . -15 الاتقان،ج 1،ص 27 . -16 تفسیر صافی،ج 1،ص 680 عاطفه،با نزول انفرادي آیهسازش ندارد.ولی باید « -17 بقره 2:281 .برخی از نظر ادبی اشکال کرده گفتهاند،مصدر بودن آیه به واو از آن جهت است تاتکمله آیه قبل قرار گیرد گر چه با فاصله زمانی و « توجه داشت-بر فرض صحت روایت-مصدر شدن آیه به واو و لقد امر علی »: در استعمالات عربی فراوان است « به طور انفرادي نازل گردیده باشد.علاوه مصدر شدنجملههاي بدون سابقه،به واو و رب قائلۀ یوما بذي سلم.این الطریق الی حمام منجاب .و در قرآن نیز فراوان یافتمیشود ». اللئیم یسبنی.فمضیت ثمۀقلت لا یعنینی صفحه 63 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان انما قولنا لشیء اذا اردناه ان نقول لهکن فیکون.و الذین هاجروا فی » : آمده که با آیات قبل رابطهاي ندارند.مثلا « که بر سر آیاتی واو 40 )آیه نخست در امر تکوین است.آیه بعد در – سوره نحل 43 ) «… الله من بعد ما ظلموا…و ما ارسلنا من قبلک الا رجالا نوحی الیهم رابطه با مهاجرت.آیه سوم مربوط به نحوه ارسال پیامبرانپر واضح است که این آیات از هم جدا نازل گشته سپس در نوشتار پی در پی ثبتشدهاند. . -18 تفسیر شبر،ص 83 .تفسیر ماوردي،ج 1،ص 282 . -19 مائده 5:3 . -20 ابن واضح یعقوبی،تاریخ یعقوبی،ج 2.ص 35 . -21 بقره 2:281 . -22 تفسیر ماوردي(النکت العیون)ج 1،ص 63 .زرکشی البرهان،ج 1،ص 186 . -23 بقره 2:281 . -24 ر.ك:تفسیر طبرسی،ج 9،ص 5.المیزان،ج 17 ،ص 384 . -25 انسان 76:24 .7- -26 انسان 76:12 .229- 404 .حاکم حسکانی،شواهد التنزیل،ص 315 – -27 ر.ك:تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 406 . -28 الدر المنثور،ج 6،ص 297 .154- -29 ر.ك:التمهید،ج 1،ص 155 . -30 فی ظلال القرآن،ج 29 ،ص 215 . -31 نساء 4:82 . -32 ابو القاسم خویی(آیت الله)،البیان فی تفسیر القرآن،ص 206 . -33 نساء 4:24 .5- -34 مؤمنون 23:7 . -35 محمد عبد العظیم زرقانی،مناهل العرفان،ج 1،ص 195 . -36 قصص 28:85 . -37 الاتقان،ج 1،ص 23 .19- -38 المستدرك،ج 3،ص 18 . -39 البرهان،ج 1،ص 189 شبهات وارده درباره مکی و مدنی بودن سورهها شبهاتی که در این زمینه وارد شده بیشتر از جانب مستشرقین بوده است که قرآنرا تابع و متاثر از محیط و جو حاکم بر منطقه دانستهاند و به ان چندان جنبه ثابتالهی ندادهاند.ولی باید بین تاثر از محیط و همگامی با جو حاکم براي تاثیر گذاريدر مردم فرق قایل شد.کسی که میخواهد بر محیط خود تاثیر بگذارد باید نخستحرکتخود را با آن محیط هم آهنگ سازد و واقعیات محیط را مورد توجه قراردهد،و هم آهنگ با آن گام بردارد تا بتواند با زبان مردم سخن گوید و با روش و شیوهمتعارف موجود،ایده خود را پیاده کند.پس باید وضع محیط خود را در نظر بگیردو آن را کاملا بشناسد تا عوامل مؤثر را به شایستگی به کار اندازد. صفحه 64 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان بنابر این فرق است میان آن که محیط بر وي تاثیر گذارد و او را دنبال خود بکشد،با آن که او خود را با محیط هم آهنگ سازد تا عوامل مؤثر در آن را شناخته و بتواندبر آن تاثیر گذارد. مثلا اگر فرهنگ حاکم بر جامعهاي ادبیات محکم و استوار و علاقهو گرایش مردم به شعر و جملات موزون است،اگر شخص با توجه به چنین گرایشیدعوت خود را اعلام کند و در ضمن با جملات محکم و کوتاه و موزون پیامهاي خود را بیان کند رعایت جامعه شناسی محیط را کرده و هم گام با جو حاکم رسالتخود را بیان داشته است.پس آن چه عیب و نقص است، فرض نخست(تاثیر پذیرياز محیط)است ولی فرض دوم(تاثیر گذاري بر محیط و هم گام با فرهنگ جامعه) کمال و ورزیدگی است که از بهترین راه توانسته است مرام و آیین خود را پیاده کند. پس از این مقدمه کوتاه به طرح شبهات وارده میپردازیم: 1.شیوه سورههاي مکی،شدت و عنف و پر خاش کردن است.در صورتی کهشیوه سورههاي مدنی مسالمت آمیز است.و این تفاوت بدان جهتبوده است کهبرخورد مردم مکه تند و مقاوم و برخورد مردم مدینه مسالمت آمیز و پذیرش واربوده است.لذا قرآن در مقابل این دو حالت متضاد،حالت مشابه به خود گرفته وهمان شیوهاي را به کار برده است که مردم در برابر آن پیش گرفتهاند. در جواب باید گفت:اولا،تنها سورههاي مکی ویژگی وعید و تهدید را ندارد،بلکه در بسیاري از سورههاي مدنی نیز متناسب مخاطبین خود روش شدت و عنفو تهدید به کار رفته است.اگر مخاطبین در مدینه،همانند مخاطبین در مکه،افرادمقاوم و سر سخت و حق ناپذیر بودند، لحن قرآن با آنان تند و با شدت بوده است،زیرا باید با هر کس با همان سلاح که به کار میبرد مقابله کرد و این از قدرتمنديقران حکایت میکند،نه از ضعف آن.در سوره بقره میخوانیم: . ( الذین یاکلون الربا لا یقومون الا کما یقوم الذي یتخبطه الشیطان من المس ( 1 یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربا ان کنتم مؤمنین فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب منالله و رسوله و ان تبتم فلکم رءوس . ( اموالکم لا تظلمون و لا تظلمون ( 2) . فان لم تفعلوا و لنتفعلوا فاتقوا النار التی و قودها الناس و الحجارة اعدت للکافرین ( 3 هم چنین شدت لحن آیاتی که در بر خورد با منافقین و سر سختان اهل کتاب درمدینه نازل شده،کمتر از شدت لحن آیاتی که در مکه در برخورد با مشرکین نازلشده است،نیست و احیانا بسیار شدیدتر است.شاید عنیفترین سورههاي قرآنیسوره برائتباشد که از آخرین سورههاي نازل شده در مدینه است و مخاطبین آن عموم اهل شرك و لجاج و عنادند. در مقابل،در بسیاري از سورههاي مکی،ملایمت و نرمش میبینیم که درموقعیتهایی نازل شده که به شدت نیاز نبوده است.در سوره زمر میخوانیم: قلیا عبادي الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمۀ الله ان الله یغفر الذنوب جمیعا انه هوالغفور الرحیم 4) ،بگو:اي بندگان من که بر خویشتن زیاده روا داشتهاید،از رحمتخداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را میآمرزد،زیرا او ) بسیار آمرزنده ومهربان است .در سوره حجر میخوانیم: و لقد اتیناك سبعا من المثانی و القرآن العظیم،لا تمدن عینیک الی ما متعنا به ازواجا و لا تحزن علیهم و اخفض جناحک للمؤمنین ( 5) ،و بهراستی،ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم دادیم[بنابر این]هرگز چشم خود را بهنعمتهایی[مادي]که به گروههایی از آنان[کفار]دادیم میفکن و بر ایشان غمگینمباش و بال[عطوفت]خود را براي مؤمنین .« فرو گستر فما اوتیتم من شیء فمتاع الحیاة الدنیا و ما عند الله خیرو ابقی للذین امنوا و علی ربهم یتوکلون،و الذین » : در سوره شوري میخوانیم یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش و اذا ماغضبواهم یغفرون،و الذین استجابوا لربهم و اقاموا الصلاة و امرهم شوري بینهم و ممارزقناهم ینفقون ( 6) ، آن چه به شما ارزانی شده متاع زود گذر دنیاست و آن چه نزدخداستبراي کسانی که ایمان آورده و بر پروردگارشان توکل میکنند بهتر وپایدارتر است.همان کسانی که از گناهان بزرگ و اعمال زشت اجتناب میورزند وهنگامی که خشمگین شوند عفو میکنند و کسانی که دعوت پروردگارشان رااجابت کرده و نماز را بر پا میدارند و کارشان را با مشورت صفحه 65 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان .« انجام میدهند و از آن چهبه آنان روزي دادهایم انفاق میکنند 2.کوتاهی آیهها و سورههاي مکی و بلندي آیهها و سورههاي مدنی،دلیل برتفاوت دو جامعه مکه و مدینه است.مردم مکه غالبا بیسواد،فاقد فرهنگ،خشنو دور از تمدن بودند.لذا متناسب با آن محیط،کم گفتن،کوتاه گفتن،موجز ومختصر و مفید آوردن آیات ضرورت داشت.ولی مردم مدینه تا حدودي داراي فرهنگ و با سواد و آشنا به تمدن بودند و متناسب با آن محیط،به تفصیل سخنگفته شده است. در جواب باید گفت:اولا،متناسب با محیط سخن گفتن،شیوه سخن دانانورزیده و شرط بلاغت است.هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد.ثانیا،چه بسیاردر مکه،سورههاي بلند نازل شده است،مانند سورههاي انعام( 165 آیه)،اعراف( 206 آیه)،اسراء( 111 آیه)،کهف( 110 آیه)، طه( 135 آیه)،مریم( 98 آیه)،انبیا( 112 آیه)و مؤمنون( 118 آیه)و نیز در مدینه سورههاي کوچکو کوتاه نازل شده است،مانند سوره نصر و زلزله و بینه. 3.در سورههاي مکی از تشریع خبري نیست و هر چه هست در سورههاي مدنیاست. 141 سوره انعام در بیان حکم شرعی ثمرات و انعام و – وجود برخی احکام در سورههاي مکی این نظر را رد میکند.آیههاي 146 151 اعمال و اموال محرمه و محلله را مطرح کرده است. – حلال و حرامآنهاست.آیههاي 152 31 درباره حلال،حرام،زینتها،فواحش و غیرهمسائلی ذکر شده است.در سوره اسراء بسیاري از مبادي – در سوره اعراف آیههاي 33 اخلاق و احکام اولیهاسلام مشروحا آمده است.بنابر این در سورههاي مکی احکام بسیاري بیانشده است و ادعاي مذکور بیاساس است. 4.در سورههاي مکی برهان و استدلال به چشم نمیخورد،ولی در سورههايمدنی استدلال به کار رفته است. این ادعا نیز مردود است.زیرا در سوره مؤمنون براي نفی ولد و نفی شریک برايخدا چنین استدلالی آمده است: ما اتخذ الله من ولد و ما کان معه من اله،اذن لذهب کلاله بما خلق و لعلا بعضهم علی بعض سبحان الله عما یصفون ( 7) .در سوره انبیا میفرماید: لو کان فیهما آلهۀ الا الله لفسدتا فسبحان الله رب العرش عما یصفون،لا یسال عما یفعل وهم یسالون،ام اتخذوا من دونه آلهۀ قل هاتوا برهانکم هذا ذکر من معی و ذکر من قبلی بلاکثرهم لا یعلمون الحق فهم معرضون ( 8) .در سوره عنکبوت درباره اثبات نبوت آمده: وما کنت تتلوا من قبله من کتاب و لا تخطه بیمینک اذن لارتاب المبطلون.بل هو آیات بینات فی صدور الذین اوتوا العلم و ما یجحد بآیاتنا الا الظالمون.و قالوا لو لا انزل علیه آیات منربه قل انما الایات عند الله و انما انا نذیر مبین.ا و لم یکفهم انا انزلنا علیک الکتاب و نزلنامن السماء ماء مبارکا فانبتنا به جنات »: یتلیعلیهم ان فی ذلک لرحمۀ و ذکري لقوم یؤمنون ( 9) .در سوره ق درباره قیامت آمده و حب الحصید،و النخل باسقات لها طلع نضید،رزقاللعباد و احیینا به بلدة میتا کذلک الخروج و ا فعیینا بالخلق الاول بل هم فی لبس من خلقجدید ( 10 ) .در سوره مؤمنون،میفرماید: ا فحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لاترجعون ( 11 ) .در سوره جاثیه میفرماید: ام حسب الذین اجترحوا السیئات ان نجعلهمکالذین امنوا و عملوا الصالحات سواء محیاهم و مماتهم ساء ما یحکمون،و خلق . ( اللهالسماوات و الارض بالحق و لتجزي کل نفس بما کسبت و هم لا یظلمون ( 12 از این قبیل آیات که مشتمل بر انواع مباحثبرهانی و خطابی است در سورههايمکی فراوان است.با توجه به اشکالات فوق و جوابهاي نقضی و حلی که بیانشد،نمیتوان آیات قرآن را متاثر از محیط دانست.ولی با توجه به هموار ساختنمسیر دعوت و ایجاد زمینه گسترش اسلام،بین سورههاي مکی و مدنی تفاوتهاییوجود دارد.هر حرکتی در آغاز با مشکلات فراوانی روبروست که باید نخست دررفع آنها کوشید و تلاش شود که راه این حرکت هموار گردد.آن گاه که مسیر آمادهشد،میتوان برگسترش و افزایش جلوههاي خود رونق بیشتري داد،اهداف ومقاصد خود را به طور علنی آشکار نمود و دعوت خود را با بیان شریعت قرینساخت.بنابر این اسلوب و شیوه بیان و نحوه دعوت در دو حالتیاد شده با همتفاوت میکند،و نباید انتظار داشت آن چه را که صفحه 66 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان در آخر گفته میشود،در آغاز اعلامگردد. ترتیب نزول در ترتیب نزول سورهها روایاتی در دست است که مورد اعتماد بزرگان است وعمدتا از ابن عباس نقل شده است.مانند روایتی که احمد بن ابی یعقوب کاتب،معروف به ابن واضح یعقوبی(متوفاي 292 )در تاریخ خود از محمد بن سائب کلبی از ابی صالح از ابن عباس نقل میکند ( 13 ) .و یا روایتی که محمد بن اسحاق وراق،معروف به ابن ندیم(متوفاي 385 )در کتاب الفهرستخود آورده است ( 14 ) .و یا علامهطبرسی صاحب تفسیر از شیخ خود ابو محمد مهدي بن نزار حسینی قاینی از علامهقرن پنجم حافظ کبیر عبید الله بن عبد الله بن احمد،معروف به حاکم حسکانینیشابوري صاحب کتاب شواهد التنزیل روایت ترتیب را از ابن عباس . ( آوردهاست.و نیز از کتاب الایضاح استاد احمد زاهد روایتی را نقل کرده است ( 15 البرهان فی علوم القرآن که در سال 773 آن را » و نیز امام بدر الدین زرکشی،اولین محقق مسایل قرآنی(متوفاي 794 )در کتاب خود هذا نزل من القرآن و علیه استقرت الروایۀ من الثقات ( 16 ) .وبالاخره جلال »: نگاشته،تفصیلا روایات ترتیب راآورده است و میگوید الاتقان این روایات را آورده است،و از ابو الحسن بن حصار،در » الدین سیوطی،علامه عصر خود(متوفاي 911 )در کتاب معروفخود این زمینهمنظومهاي میآورد که در کتاب الناسخ و المنسوخ وي درج شده است.سیوطیروایت ترتیب را از جابر بن زید ( 17 ) نیز . ( میآورد که تکمیل کننده روایت ابن عباسبه شمار میرود ( 18 علامه طبرسی و دیگر بزرگان فن،متذکر میشوند که رعایت ترتیب سورهها،نظربه ابتداي هر سوره است.اگر سورهاي تا چند آیه نازل شود،و پیش از اتمام آنسوره،سوره دیگري به طور کامل نازل گردد،و حتی چند سوره دیگر در این میانبه صورت کامل نازل شود،آن گاه بقیه سوره نخست نازل شود،در این حالت نیزاعتبار ترتیب،مبدا نزول هر سوره خواهد بود.چنان که سوره علق تا پنج آیه در آغازبعثت نازل گردید و پس از چند سال بقیه سوره نازل شد.هم چنین سوره مدثر و سوره مزمل و غیره نیز به همین روال ( نازل شدهاند.به همین دلیل سوره علق اولینسوره نازل شده شمرده میشود.چنان که طبرسی در مجمع البیان(ج 10 ص 405 از کتاب الایضاح احمد زاهد نقل کرده است. ترتیب سورهها طبق روایت ابن عباس و تکمیل آن مطابق روایت جابر بن زید،باتصحیح از روي نسخههاي متعدد قابل اعتماد،عبارت است از: ترتیب – نزول – ترتیب – موجود – اسم – سوره 96 – علق – 1 68 – قلم – 2 73 – مزمل – 3 74 – مدثر – 4 1 – فاتحه – 5 111 – مسد(تبت) – 6 81 – تکویر – 7 87 – اعلی – 8 92 – لیل – 9 89 – فجر – 10 صفحه 67 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان 93 – ضحی – 11 94 – شرح – 12 103 – عصر – 13 100 – عادیات – 14 108 – کوثر – 15 102 – تکاثر – 16 107 – ماعون – 17 109 – کافرون – 18 105 – فیل – 19 113 – فلق – 20 114 – ناس – 21 112 – اخلاص – 22 53 – نجم – 23 80 – عبس – 24 97 – قدر – 25 91 – شمس – 26 85 – بروج – 27 95 – تین – 28 106 – قریش – 29 101 – قارعه – 30 75 – قیامه – 31 104 – همزه – 32 77 – مرسلات – 33 50 – ق – 43 90 – بلد – 35 86 – طارق – 36 54 – قمر – 37 38 – ص – 38 7 – اعراف – 39 72 – جن – 40 36 – یس – 41 25 – فرقان – 42 35 – فاطر – 43 صفحه 68 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان 19 – مریم – 44 20 – طه – 45 56 – واقعه – 46 26 – شعراء – 47 27 – نمل – 48 28 – قصص – 49 17 – اسراء – 50 10 – یونس – 51 11 – هود – 52 12 – یوسف – 53 15 – حجر – 54 6 – انعام – 55 37 – صافات – 56 31 – لقمان – 57 34 – سبا – 58 39 – زمر – 59 40 – غافر(مؤمن) – 60 41 – فصلت – 61 42 – شوري – 62 43 – زخرف – 63 44 – دخان – 64 45 – جائیه – 65 46 – احقف – 66 51 – ذاریات – 67 88 – غاشیه – 68 18 – کهف – 69 16 – نحل – 70 71 – نوح – 71 14 – ابراهیم – 72 21 – انبیا – 73 32 – مؤمنون – 74 32 – سجده – 75 52 – طور – 76 صفحه 69 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان 67 – ملک – 77 69 – حاقه – 78 70 – معارج – 79 78 – نبا – 80 79 – نازعات – 81 82 – انفطار – 82 84 – انشقاق – 83 30 – روم – 84 29 – عنکبوت – 85 83 – مطففین – 86 سورههاي – مدنی( 28 – سوره) 2 – بقره – 87 8 – انفال – 88 3 – آل – عمران – 89 33 – احزاب – 90 60 – ممتحنه – 91 4 – نساء -92 99 – زلزال – 93 57 – حدید – 94 47 – محمد – 95 13 – رعد – 96 55 – رحمان – 97 76 – انسان(دهر) – 98 65 – طلاق – 99 97 – بینه – 100 59 – حشر – 101 110 – نصر – 102 24 – نور – 103 22 – حج – 104 63 – منافقون – 105 58 – مجادله – 106 49 – حجرات – 107 66 – تحریم – 108 صفحه 70 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان 62 – جمعه – 109 64 – تغابن – 110 61 – صف – 111 48 – فتح – 112 5 – مائده – 113 9 – توبه(برائت) – 114 سورههاي مورد اختلاف آن چه در ترتیب سورههاي مکی و مدنی عرضه شد،طبق روایت ابن عباسبوده است-که زرکشی و طبرسی آن را نقل کردهاند-و با روایت جابر بن زید تصحیحو تکمیل شده است.در عین حال در بیش از سی سوره اختلاف نظر هست که آیامکی استیا مدنی.در ذیل به آنها اشاره میکنیم: 1.سوره فاتحه:مجاهد این سوره را مدنی میداند.در صورتی که در سوره حجر،که مکی است آمده: و لقد آتیناك سبعا من المثانی سوره حمد از گنجی زیرعرش »: و القرآن العظیم ( 19 ) .سبع مثانی،اشارهبه سوره حمد است.مولی امیر المؤمنین علیه السلام میفرماید این اشتباه بزرگی است کهمجاهد مرتکب شده،زیرا بر خلاف اتفاق علما سخن »: حسین بن فضل ( 20 ) میگوید .« در مکه نازل شد . ( گفته است ( 21 ان الله یامرکم ان تؤدوا الامانات الیاهلها ( 23 ) مکی میداند،زیرا این آیه در » 2.سوره نساء:نحاس ( 22 ) این سوره را به دلیل آیه مکه،سال فتح نازل شده است.این نظر صحیحنیست،زیرا اولا،یک آیه نمیتواند معیار تمامی سوره باشد.ثانیا،نزول پس ازهجرت معیار مدنی بودن است. 3.سوره یونس:برخی به ابن عباس نسبت دادهاند که این سوره را مدنی شمردهاست.در صورتی که روایات متعدد از وي خلاف آن را ثابت میکند. 4.سوره رعد:محمد بن سائب کلبی از قدما و سید قطب از متاخرین آن را مکیدانستهاند، زیرا محتواي سوره و شدت لحن آن مانند سورههاي مکی است.ولیروایات ترتیب،بر مدنی بودن آن اتفاق دارند.به علاوه شدت لحن در بسیاري ازسورههاي مدنی(مانند سوره بقره)نیز به چشم میخورد. 5.سوره حج:ابو محمد مکی بن ابی طالب،این سوره را مکی دانسته و استدلالخود را مبتنی بر آیه 52 قرار داده است،که درباره افسانه غرانیق نازل شده است.ایننظر به دو دلیل صحیح نیست:اولا،افسانه غرانیق جزء افسانههاي ساختگی است،ثانیا،محتواي سوره با مکی بودن سازگار نیست. 6.سوره فرقان:این سوره را صرفا ضحاك،بر خلاف روایات ترتیب و اتفاقمفسرین مدنی دانسته است. 7.سوره یس:برخی این سوره را مدنی دانستهاند،ولی قایل آن شناخته نشده ودلیل روشنی هم در این باره ارائه نشده است. 8.سوره ص:بنابر قول شاذ و شناخته نشدهاي آن را مدنی شمردهاند. 9.سوره محمد:گروهی بر خلاف اجماع این سوره را مکی دانستهاند. 10 .سوره حجرات:برخی بر خلاف اجماع این سوره را مکی دانستهاند. 11 .سوره رحمان:سید قطب،به جهت لحن و نسق(نظم)سوره و جلال الدینسیوطی به استناد دو روایت-یکی از مستدرك حاکم و دیگري از مسند احمد-اینسوره را مکی دانستهاند.این نظر به چند دلیل مردود است:اولا،لحن و نسق بهتنهایی به مکی یا مدنی بودن صفحه 71 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان ( سوره کفایت نمیکند.ثانیا،روایتحاکم در مکیبودن سوره صراحت ندارد و روایت مسند احمد ضعف سند دارد ( 24 .ثالثا،روایاتترتیب،متفقا این سوره را مدنی شمرده است. ( 12 .سوره حدید:برخی این سوره را مکی شمردهاند،زیرا عمر با خواندن آن درنوشتهاي که در خانه خواهرش یافت اسلام آورد ( 25 .این راي نیز به دلیل اختلاف درنقل قابل بحث است،زیرا برخی روایات سوره طه و دستهاي سوره حاقه را(کهبیشتر مفسرین آن را پذیرفتهاند) ( 26 ) موجب اسلام آوردن عمر ذکر کردهاند. 13 .سوره صف:ابن حزم این سوره را بر خلاف مشهور و روایات ترتیب مکی دانسته است. 14 .سوره جمعه:بنابر قولی که خلاف اجماع مفسرین و روایات ترتیب است،این سوره مکی دانسته شده است.ولی قایل آن مجهول است. 15 .سوره تغابن:به ابن عباس نسبت داده شده است که او این سوره را مکیدانسته است.البته این قول بر خلاف روایات منقول از ابن عباس است. 16 .سوره ملک:برخی این سوره را مدنی دانستهاند،که بر خلاف اتفاق رايعلماست. 17 .سوره انسان:عبد الله بن زبیر و برخی که غالبا منکر فضایل اهل بیت علیهم السلامهستند، این سوره را مکی شمردهاند،تا سبب نزول آن را در واقعه اطعاماهل بیت علیهم السلام به مسکین و یتیم و اسیر انکار کنند.سید قطب نیز به استناد سیاقسوره آن را مکی برخی از نواصببراي انکار فضیلت اهل بیت علیهم السلام گفتهاند:اتفاق مفسرین بر آن »: دانسته است.ولی حافظ حسکانی میگوید .« است که این سورهمکی است.در جواب باید گفت:چگونه دعوي اتفاق میکنند در حالی که بیشترعلما آن را مدنی شمردهاند 27 ) علامه طبرسی تحقیقی لطیف درباره مدنی بودن اینسوره دارد. ( 28 ) عمدهترین دلیل،روایات سلف است که جملگی اتفاق ) دارند که اینسوره مدنی است. این سوره اولین سورهاي است که درمدینه نازل شد.و برخی نزول آن را در بین راه مکه و مدینه »: 18 .سوره مطففین:یعقوبی میگوید ولی روایاتترتیب بالاتفاق آن را آخرین سوره مکی شمرده است. .« دانستهاند قد افلح منتزکی،و ذکر اسم ربه فصلی ( 29 ) که درباره نماز عید » 19 .سوره اعلی:برخی این سوره را مدنی شمردهاند،به دلیل آیه نازل شده است.ولی اشاره به نماز دراین آیه جنبه عمومی دارد و منافاتی ندارد که برخی روایات آیه را بر نماز عید همتطبیق داده باشند. . ( 20 .سوره لیل:برخی این سوره را به دلیل روایاتی که در شان نزول سوره آمده، مدنی شمردهاند ( 30 21 .سوره قدر:برخی این سوره را مدنی شمردهاند،زیرا در شان نزول آن چنینآمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خواب دیدند بوزینههایی بر بالاي منبر او رفتهاند ( 31 ) ،در حالی که پیامبر در مکه منبر نداشت.این استدلال بسیار بیپایه است،زیرا لازمهدیدن منبر در خواب داشتن منبر نیست. 22 .سوره بینه:مکی بن ابی طالب این سوره را مکی شمرده است ( 32 ) ،در حالی کهروایات ترتیب بر مدنی بودن آن اتفاق دارند. 23 .سوره زلزال:برخی این سوره را به جهت لهجه تند آن مکی شمردهاند،ولیروایت ترتیب بر خلاف آن است. . ( 24 .سوره عادیات:قتاده این سوره را مدنی دانسته است و مستند او روایتضعیفی است که قابل اعتماد نیست ( 33 25 .سوره تکاثر:جلال الدین سیوطی این سوره را به دلیل شان نزول آن دربارهیهود مدنی دانسته است ( 34 ) ،ولی نه محتواي سوره و نه روایت وارده دلالتی براختصاص آن به یهود دارد. 26 .سوره ماعون:ضحاك آن را مدنی شمرده است،ولی روایات ترتیب،بر خلاف آن است. 27 .سوره کوثر:گروهی میگویند:این سوره در مدینه در حال خواب برپیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است ( 35 ) .این مطلب صفحه 72 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان صحیح نیست،زیرا هیچ آیه و سورهاي درخواب بر پیامبر نازل نشده است،مگر آن که آیه یا سوره از پیش نازل شدهاي را درخواب براي ایشان بازگو کرده باشند. 28 .سوره توحید:سیوطی مدنی بودن این سوره را ترجیح میدهد ( 36 ) ،ولی روایت استنادي وي ثابت نیست. 29 و 30 .معوذتان:یعقوبی این دو سوره را از آخرین سورههاي مدنی شمردهاست ( 37 ) ،ولی روایات معارض بسیاري خلاف آن را ثابت میکند پینوشتها: . -1 بقره 2:275 . 2.بقره 2:278 و 279 . -3 بقره 2:24 . -4 زمر 39:53 .87- -5 حجر 15:88 .36- -6 شوري 42:38 . -7 مؤمنون 23:91 .22- -8 انبیا 21:24 .48- -9 عنکبوت 29:51 .9- -10 ق 50:51 و 11 . -11 مؤمنون 23:115 .21- -12 جاثیه 45:22 . -13 تاریخ یعقوبی،ج 2،ص 26 و 35 .43- -14 ابن الندیم،الفهرست،فن سوم از مقاله اول،ص 47 405 .نیز رجوع شود به شواهد التنزیل،ج 2،ص 311 به بعد. – -15 تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 406 . -16 البرهان،ج 1،ص 193 -17 جابر بن زید،از فقهاي بنام بصره و از بزرگان تابعین به شمار میرود.از ابن عباس و عکرمه روایت کرده است. .« امروز داناترین اهل عراق وفات نمود »: وفات او به سال 103 اتفاق افتاده است.روز وفات او قتاده گفت .22- -18 الاتقان،ج 1،ص 29 . -19 حجر 15:87 -20 علامه مفسر در زمان خود پیشواي همگان به شمار میرفت.در نیشابور در خانهاي که در سال 217 ابن طاهربراي او خریداري کرده بود،فقه و قرآن تدریس مینمود و مرجع فتواي مردم بود.در سال 282 در سن 104 سالگی وفات یافت و قبر او مزار گردید. . -21 الاتقان،ج 1،ص 130 -22 ابو عمیر عیسی بن محمد نحاس(متوفاي 256 )از بزرگان علما و محدثین به شمار میرفت. . -23 نساء 4:58 . -24 الاتقان،ج 1،ص 33 . -25 ابن حزم اندلسی،الناسخ و المنسوخ فی القرآن در حاشیه جلالین،ج 2،ص 197 صفحه 73 از 302 علوم قرآنی مرکز تحقیقات رایانهاي قائمیه اصفهان -26 ر.ك:سیره ابن هشام،ج 1،ص 370 .اسد الغابۀ،ج 4،ص 54 .الاصابۀ،ج 2،ص 519 .تفسیر طبرسی،ج 9،ص 237 .اسباب النزول در . حاشیه جلالین،ج 2،ص 94 .310- -27 شواهد التنزیل،ص 315 . -28 تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 405 . -29 اعلی 78:14 و 15 . -30 ر.ك:الدر المنثور،ج 6،ص 357 .تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 501 . -31 ر.ك:المستدرك،ج 3،ص 171 . -32 ابو محمد مکی بن ابی طالب،الکشف عن وجوه القراءات السبع،ج 2،ص 386 . -33 ر.ك:الدر المنثور،ج 6،ص 383 .تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 527 .تفسیر طبري،ج 30 ،ص 177 . -34 الاتقان،ج 1،ص 14 . -35 تفسیر طبرسی،ج 10 ،ص 548 . -36 جلال الدین سیوطی،لباب النقول در حاشیه جلالین،ج 2،ص 147 .الاتقان،ج 1،ص 14 . -37 تاریخ یعقوبی،ج 2،ص 35 آیات__

     

    ثبت دیدگاه

    • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
    • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
    • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.